fbpx

Flash edukacyjny

Rola oświaty w przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie

Rodzina to podstawowa komórka społeczeństwa oraz naturalne środowisko rozwoju i dobra wszystkich jej członków, a w szczególności dzieci.

                                                                                                                                                         Konwencja o prawach dziecka

 Nie wszyscy jednak  zaznają dobra od swoich bliskich…

Wśród problemów, z którymi borykają się nasi uczniowie i wychowankowie, pojawiają się takie, które mogą dotyczyć sfery biologicznej, psychicznej lub społecznej. Sytuacją trudną, która w swoisty sposób dotyka wszystkich tych sfer jest zjawisko doświadczania przemocy ze strony osób najbliższych. Gdy ofiarą jest dziecko, jest to jeszcze trudniejsze, gdyż osoby młode nie mają odpowiedniej wiedzy o mechanizmach przemocy, mogą czuć się bezradne w kontakcie z organami ścigania lub wymiarem sprawiedliwości, a co najważniejsze – bezwarunkowo kochają swoich rodziców i nie dopuszczają do siebie myśli, że ci mogliby ponieść konsekwencje swojego zachowania. To na osobach dorosłych, a w szczególności na profesjonalistach, pracujących z dziećmi i młodzieżą, spoczywa szczególny obowiązek reagowania w przypadku podejrzenia, że w środowisku domowym ucznia lub wychowanka dochodzi do przemocy.

Obalajmy mity!

Wokół zjawiska przemocy w rodzinie urosło wiele mitów, które pomimo wzrostu ogólnej świadomości społecznej, czy chociażby prowadzonych kampanii edukacyjno – informacyjnych, nie w każdym przypadku zostały obalone. Tkwią one często w członkach rodziny uwikłanej w zachowania przemocowe, a co jest jeszcze trudniejsze – nie wyzbyli się ich świadkowie przemocy, którzy nie zawsze wiedzą, czy i w jaki sposób reagować.
            Rolą społeczności szkolnej, ale też każdego z nas w prywatnym życiu, jest walczyć z niebezpiecznymi przekonaniami i powtarzać, że:

TO NIEPRAWDA, ŻE:

  • przemoc w rodzinie to prywatna sprawa, nikt nie powinien się wtrącać
  • przemoc zdarza się tylko w rodzinach z marginesu społecznego
  • dowodem przemocy są jedynie widoczne ślady na ciele ofiary
  • jeśli ktoś jest bity, to znaczy że na to zasłużył lub widocznie to lubi, skoro nie odszedł od sprawcy
  • ofiary przemocy w rodzinie akceptują taką sytuację, skoro nie odchodzą od swojego oprawcy
  • główną przyczyną przemocy w rodzinie jest alkohol
  • gwałt w małżeństwie nie istnieje
  • przemoc w rodzinie jest rzadkim zjawiskiem, problemem wyolbrzymionym
  • dla dobra dzieci powinno się „ratować małżeństwo” i znieść wszystko – nawet przemoc
  • ofiara sama sobie jest winna.

Zjawisko przemocy w rodzinie w polskim ustawodawstwie

W krajowych przepisach pojęcie przemocy w rodzinie definiuje Ustawa z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Zgodnie z tym aktem prawnym przemoc w rodzinie to jednorazowe lub powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste członków rodziny, w szczególności narażające te osoby na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszające ich godność, nietykalność cielesną, wolność, w tym seksualną, powodujące szkody na ich zdrowiu psychicznym lub fizycznym, a także wywołujące cierpienia i krzywdy moralne u osób dotkniętych przemocą.

Przypomnienia wymaga również, że od 1 sierpnia 2010 roku, czyli od ponad dekady, w Polsce obowiązuje zakaz stosowania kar cielesnych przez osoby wykonujące władzę rodzicielską  oraz sprawujące opiekę lub pieczę nad dzieckiem. Zakaz ten został wprowadzony nowelizacją Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 9 Krio).

Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie nałożyła obowiązek realizacji zadań w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie na organach administracji rządowej oraz organach jednostek samorządu terytorialnego. Działania odbywają się w formie pracy interdyscyplinarnej – w tym celu powoływane są zespoły interdyscyplinarne oraz grupy robocze. Sposób, w jaki członkowie zespołów/ grup pracują z indywidualnymi przypadkami przemocy w rodzinie reguluje procedura „Niebieskie Karty”, która wszczynana jest w sytuacji uzasadnionego podejrzenia, że w rodzinie dochodzi do przemocy.

Wśród podmiotów uprawnionych do wszczynania procedury, tj. Policji, pomocy społecznej, gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych i pracowników ochrony zdrowia, są również przedstawiciele oświaty. Uruchamiając procedurę Niebieskie Karty pracownik oświaty otrzymuje możliwość udziału w pracach grupy roboczej, a co za tym idzie:  wymiany informacji na temat dziecka i jego rodziny z innymi profesjonalistami; podziału zadań mających na celu diagnozę sytuacji w rodzinie, ochronę dziecka i monitorowanie jego sytuacji między przedstawicieli poszczególnych służb; podejmowania decyzji o ewentualnej interwencji prawnej wspólnie z innymi profesjonalistami w grupie roboczej oraz wzajemnego wsparcia w pracy z dzieckiem i jego rodziną.

            Praca z dzieckiem doświadczającym przemocy

Przemoc wobec dziecka często bywa niewidoczna dla pracowników służb i nauczycieli, zwłaszcza jeśli dziecko doświadcza przemocy psychicznej, a śladów na ciele nie ma lub są niewidoczne. Jedyne, co dostrzegamy, to pogłębiające się problemy związane z rozwojem dziecka, które mimo diagnostyki i udzielenia dziecku pomocy, nie ustają. Dziecko zwykle nie chce rozmawiać o doznawanej przemocy, ale to nie dlatego, że ma złe intencje albo nie lubi swoich nauczycieli czy wychowawców, tylko dlatego że zwyczajnie się boi. I to boi się wielu rzeczy: reakcji przemocowego rodzica, na to, że komuś powiedziało o tym co dzieje się w domu, o los swój oraz o los innych osób w rodzinie, np. drugiego rodzica, rodzeństwa.

Doświadczające przemocy dzieci mogą wykazywać różnorodne symptomy widoczne w zachowaniu i funkcjonowaniu emocjonalnym. Poniżej wymienione zostaną najczęstsze objawy dostrzegane w poszczególnych sferach rozwojowych, przy czym należy pamiętać, że występowanie pojedynczego objawu nie musi oznaczać, że dziecko doświadcza krzywdzenia.

Rozwój poznawczy:

  • opóźnienie rozwoju poznawczego w odniesieniu do wieku dziecka;
  • trudności w koncentracji uwagi;
  • zaburzenia rozwoju mowy, np. jąkanie, mutyzm wybiórczy;
  • zniekształcenia myślowe, tzn. przekonanie o swojej winie, odpowiedzialności za to, co się stało – często widoczne w wypowiedziach dziecka, jego stosunku do siebie, jego sposobie uczestniczenia w życiu grupy rówieśniczej.

Rozwój emocjonalny:

  • poczucie winy;
  • wysoki poziom lęku, fobie;
  • niska samoocena;
  • reakcje nerwicowe, np. tiki, obgryzanie paznokci, wyrywanie sobie włosów czy brwi;
  • odcinanie się od emocji –dziecko w różnych sytuacjach zachowuje się tak, jakby nic nie czuło;
  • nerwowość, złość, płacz bez konkretnego powodu;
  • moczenie wtórne;
  • stereotypie występujące w zabawie (dotyczy głównie dzieci w wieku przedszkolnym i młodszym szkolnym –dziecko w sposób uporczywy powtarza elementy zabawy, bawi się ciągle w to samo, nie zmienia żadnego elementu zabawy. Tematem zabaw nie musi być przemoc).

Rozwój psychoseksualny:

  • zachowania seksualne;
  • wypowiedzi dotyczące seksualności: używanie nowych, nieadekwatnych do wieku określeń dotyczących czynności seksualnych i/lub intymnych okolic ciała, nadmierne zainteresowanie seksualnością, wulgarne wypowiadanie się na tematy z nią związane;
  • odgrywanie przemocy seksualnej podczas zabawy;
  • wiedza o seksualności nieadekwatna do wieku dziecka; stereotypie występujące w zabawie związane z kontaktem seksualnym;
  • zachowania o charakterze prostytucji (dotyczy dzieci w wieku szkolnym i młodzieży);
  • uszkodzenia w obrębie narządów płciowych, nawracające infekcje narządów moczowo-płciowych.

Rozwój psychospołeczny:

  • wycofanie się, izolowanie od grupy rówieśników;
  • zachowania agresywne wobec rówieśników;
  • nieposłuszeństwo (dotyczy dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym) lub zachowania opozycyjno-buntownicze (dotyczy dzieci w wieku szkolnym i młodzieży);
  • stosowanie przemocy wobec innych;
  • zachowania ryzykowne (dotyczy dzieci w wieku szkolnymi młodzieży).

Co ważne, dziecko przekazuje informacje o przemocy odpowiednio do swojego wieku rozwojowego i stanu psychicznego i należy reagować nawet, jeśli fakty podawane przez dziecko wydają się nieprawdopodobne. Może się tak zdarzyć, że bezpośrednio po zainteresowaniu się przez nauczyciela/ pedagoga sytuacją rodzinną dziecka może pojawiać się jego nieobecność w szkole lub placówce oświatowej. Niestety dziecko narażone jest na eskalację przemocy ze strony sprawcy, ponieważ zainteresowanie innych sprawami rodzinnymi bywa odbierane jako ingerencja w wewnętrzne sprawy rodziny i może prowadzić do destabilizacji sytuacji domowej. Dlatego każdorazowo należy zwrócić uwagę na bezpieczeństwo podopiecznego. Warto też prowadzić dokumentację swoich działań.

Pandemia a przemoc w rodzinie

Przedłużający się czas przymusowej izolacji wymaga od profesjonalistów przeformułowania pojęcia interwencji w sytuacji podejrzenia, że dziecko doświadcza przemocy i podejmowanych w jej ramach działań. Niewątpliwie sytuacja odosobnienia w gronie rodzinnym jest czynnikiem ryzyka wystąpienia zachowań o charakterze przemocowym. Pojawiać się mogą także nasilone akty przemocy już występującej. Niestety instytucje i służby pomocowe, ze względu na stan epidemiczny znacznie ograniczają swoje funkcjonowanie, które niejednokrotnie sprowadza się do działań na odległość. Bywa, że podmioty te więcej swojego zaangażowania skupiają na zadaniach związanych z koniecznością opanowania epidemii.

Interwencja w sprawie dziecka krzywdzonego w okresie epidemii powinna się opierać na działaniach jednostki, instytucji lub organizacji działającej lokalnie, podjętych w celu skontaktowania się z rodziną, poszerzenia wiedzy o potencjalnym krzywdzeniu i zaoferowaniu dostępnych, sprawdzonych form pomocy, głównie zdalnej, w sytuacjach podejrzenia krzywdzenia dziecka.

Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę opracowała rekomendację procedury podejmowania interwencji w sprawie dziecka krzywdzonego w okresie pandemii, zgodnie z którą należy przede wszystkich zdefiniować problem/obawę/podejrzenie dotyczące krzywdzenia dziecka. W tym celu warto znaleźć odpowiedź na pytanie, czy jest to, np.: kryzys rodzinny, przeciążenie izolacją, incydent przemocowy, choroba w rodzinie, zły stan psychiczny dziecka, podejrzenie przestępstwa na szkodę dziecka, czyli intencjonalne działania psychiczne lub fizyczne w celu wyrządzenia dziecku krzywdy psychicznej, fizycznej, seksualnej, podejrzenie bezpośredniego zagrożenia życia i zdrowia dziecka.

Następnie trzeba zastanowić się co można z tą wiedzą zrobić i jaki będzie cel naszego działania, np.: nazwanie problemu, kontakt z rodzicem, kontakt z dzieckiem, wskazanie form i źródeł pomocy, podjęcie interwencji. Musimy uświadomić sobie, czego potrzebujemy w tej sytuacji i jakimi zasobami własnymi, w swojej instytucji w chwili obecnej dysponujemy, np.: rozmowa o sytuacji ze współpracownikami, kontakt z innymi instytucjami, kontakt z innym profesjonalistą, prośba do dziecka/rodzica o kontakt z psychologiem. Koniecznie musimy ustalić, czy lokalne instytucje działające w obszarze przeciwdziałania przemocy w rodzinie, mają na czas pandemii dostępną ofertę pomocy świadczonej online lub telefonicznie oraz w jaki sposób w tym okresie podejmowane są działania przez zespół interdyscyplinarny i grupy robocze.

W naszym działaniu nie może zabraknąć kontaktu, chociażby telefonicznego z dzieckiem lub rodziną, w której podejrzewamy zachowania przemocowe, by przekazać swoje obawy i zaoferować możliwe, dostępne i ustalone wcześniej formy pomocy. Podczas tego kontaktu warto stosować poniższe zasady:

  • Wysłuchaj uważnie, cierpliwie i bez oceniania.
  • Stosuj metodę małych kroków, stopniowo zmierzaj do celu rozmowy.
  • Staraj się zrozumieć i być empatycznym.
  • Nazwij rzecz po imieniu –przemoc jest niedopuszczalna i jest przestępstwem.
  • Jeśli rozmawiasz z osobą, którą podejrzewasz o stosowanie przemocy, staraj się unikać sformułowań konfrontacyjnych, aby nie wpłynąć na sytuację osoby doświadczającej przemocy.
  • Koncentruj się na problemach osoby doświadczającej przemocy, a nie sprawcy.
  • Poinformuj o dostępnych formach pomocy.

Jeśli podejrzewamy, że zachowanie sprawcy wyczerpuje znamiona przestępstwa, tj. awantury są częste, dochodzi do przemocy fizycznej i psychicznej, niszczony jest sprzęt itp. oraz w sytuacji, gdy zagrożone jest życie i zdrowie dziecka, należy zawiadomić Policję.

Na zakończenie warto przypomnieć, że ofiara przemocy w rodzinie boi się, nie wierzy bądź nie wie, że ma prawo prosić o pomoc i że ktoś chce i może jej pomóc. Często po prostu wstydzi się poprosić o tę pomoc.

TO WŁAŚNIE TY – JAKO ŚWIADEK PRZEMOCY – MOŻESZ POMÓC!

Wystarczy, że wysłuchasz osoby, która doznaje przemocy, uwierzysz w to, co mówi i zapewnisz ją o tym, że ma prawo szukać pomocy.

Koniecznie powiadom osoby i instytucje, które zajmują się udzielaniem pomocy w sytuacjach kryzysowych – najbliższą jednostkę Policji, prokuraturę, sąd rodzinny, ośrodek pomocy społecznej.

Jeśli poszkodowana osoba potrzebuje pomocy medycznej, udaj się z nią do przychodni lub szpitala albo wezwij pogotowie ratunkowe.

Źródła:

  1. Pospiszyl, Przemoc w rodzinie, Warszawa 1994
  2. D. Sasal, Przewodnik do procedury interwencji wobec przemocy w rodzinie, Warszawa 2005
  3. Michalska, D. Jaszczak – Kuźmińska, Przemoc w rodzinie, Warszawa 2007
  4. Fenik – Gaberle, R. Kałucka, Przemoc w rodzinie – działania pracowników oświaty, Warszawa 2016

Opracowanie: Lidia Cynt

Przewiń do góry